“साहित्यमा एआईको भूमिकाबारे के भन्नुहुन्छ ?” यस्तै भावका आधा दर्जन जति प्रश्नहरू हालै सम्पन्न नवौँ अन्तर्राष्ट्रिय साहित्यिक सम्मेलनका विविध सत्रहरूमा सोधिए । अन्तर्राष्ट्रिय नेपाली साहित्य समाजद्वारा मे २३–२५, २०२६ मा कोलोराडो, अमेरिकामा आयोजित उक्त भव्य साहित्यिक भेलामा विश्वका ५० देशबाट २५० भन्दा बढी प्रबुद्ध स्रष्टाहरूको सहभागिता थियो ।
मानव सभ्यताको विकाससँगै कला र साहित्यले सधैँ आफ्नो रूप र माध्यम बदल्दै आएको छ । ढुङ्गे युगको ओडारका चित्रहरूदेखि भोजपत्र, कागज हुँदै आजको डिजिटल पर्दासम्म आइपुग्दा साहित्यले अनेकौँ आरोह-अवरोह पार गरेको छ । वर्तमान समयमा विज्ञानले चामत्कारिक रूपमा विकास गरेको ‘आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स’ अर्थात् कृत्रिम बौद्धिकता (एआई) यतिबेला मानव चेतना र सिर्जनशीलताको सबैभन्दा ठूलो चुनौती र विमर्शको विषय बनेर उभिएको छ । प्रविधिले जन्माएको यो नयाँ आयामले परम्परागत लेखनको परिभाषालाई नै पुनर्व्याख्या गर्न बाध्य तुल्याएको छ ।
प्रविधि र सिर्जनाको यस नयाँ चुनौतीले सम्मेलनमा उपस्थित सबै विद्वानहरूलाई गम्भीर रूपमा सोच्न बाध्य बनाएको थियो । प्रश्न र प्रतिक्रियाहरू त आए, तर यो जटिल विषयलाई गहिराइमा बुझ्न छुट्टै र पूर्ण सत्र वा सम्मेलन आवश्यक पर्ने धारणा पनि त्यहाँ सशक्त रूपमा व्यक्त गरियो ।
संयोगवश, उक्त सम्मेलनमा भाग लिन नर्थ क्यारोलाइनाबाट कोलोराडो जाने क्रममा विमानस्थलमा प्रतीक्षारत रहँदा ‘द न्युयोर्क टाइम्स ’ लगायत अन्य अन्तर्राष्ट्रिय अखबारहरूमा एउटा सनसनीपूर्ण खबर छाएको देखेँ ।
खबर थियो, प्रतिष्ठित ‘कमनवेल्थ लघुकथा पुरस्कार २०२६’बाट पुरस्कृत, खासगरी एउटा र सम्भवतः एउटाभन्दा बढी कथाहरू एआईको प्रयोग गरी लेखिएको आशङ्का गरिएको थियो । पुरस्कार छनोट समितिले उत्कृष्ट ठहर गरेर विश्वप्रसिद्ध साहित्यिक पत्रिका ग्रान्टा (Granta) ले ती कथाहरू छापेपछि सजग पाठक र समालोचकहरूले लेखनको त्यो कृत्रिम शैलीमाथि गम्भीर आशङ्का र प्रश्नहरू तेर्स्याएका थिए ।
साहित्यको अन्तिम र सबैभन्दा विश्वसनीय अदालत भनेकै तिनै निष्कपट पाठकहरू हुन् भन्ने कुराको यथार्थ फेरि एकपटक झल्काइदियो । सजग पाठकहरूले शब्दको बाहिरी रूप मात्र होइन, त्यसभित्र लुकेको मानवीय संवेदना, पीडा र साँचो अनुभूति पनि महसुस गर्न सक्छन् । निर्णायक मण्डलका प्राज्ञिक आँखा र मेसिनका यान्त्रिक सफ्टवेयरहरू जहाँ अन्योलमा पर्न सक्छन्, त्यहीँ सजग पाठकको आत्मिक चेतना र समालोचनात्मक दृष्टिले कृत्रिम शब्दहरूको बनावटी चमकभित्र लुकेको संवेदनाहीन चिसोपनलाई सहजै छुट्याउन सक्छ ।
यस विवादको सबैभन्दा रोचक पक्ष के थियो भने, सम्बन्धित लेखकहरूले स्वयं “यो एआईद्वारा सिर्जित रचना होइन” भनेर दृढतापूर्वक आत्मघोषणा गरेका थिए । वास्तवमा, पुरस्कारका लागि विश्वभरबाट प्राप्त भएका आठ हजारभन्दा बढी लघुकथाहरूमा संलग्न प्रत्येक आवेदकले प्रारम्भमै यो आफ्नो मौलिक सिर्जना भएको कसम खाएका थिए ।
अर्कोतर्फ, प्रविधि र भाषाका अन्तर्राष्ट्रिय विज्ञहरूले पनि उक्त रचना एआईले नै लेखेको हो भनेर प्राविधिक रूपमा शतप्रतिशत निश्चित हुन नसकिने धारणा व्यक्त गरे ।
आज बजारमा उपलब्ध एआई डिटेक्टर र तिनका एल्गोरिदमहरूले शब्दको संरचना, शैली र वाक्यविन्यासका आधारमा कृत्रिम लेखनको अनुमान त गर्न सक्छन्, तर ठोकुवा गरेर भन्न भने सक्दैनन् । मुख्यतः हाल प्रयोग भइरहेका एआई डिटेक्टरहरूले लामो साहित्यिक गद्य, अनुवाद गरिएको सामग्री, वा धेरै सम्पादन गरिएको पाठमा प्रायः गलत नतिजा दिन सक्छन् । प्रविधिको यही सीमारेखा र अन्योलले साहित्यिक वैधताको प्रश्नलाई गम्भीर धर्मसङ्कटमा पुर्याइदियो ।
कमनवेल्थ फाउन्डेसनले आफ्नो आधिकारिक वक्तव्य निकालेर प्राविधिक यथार्थलाई स्वीकार गर्दै स्पष्ट रूपमा भन्यो, “अहिले हामी हाम्रो निर्णायक प्रक्रियामा ‘एआई चेकर’हरूको प्रयोग गर्दैनौँ, किनभने यो अप्रकाशित आख्यानका लागि प्रदान गरिने पुरस्कार हो । कुनै पनि अप्रकाशित मौलिक कृतिलाई लेखकको सहमति बिना एआई चेकरमा परीक्षणका लागि राख्नु न्यायोचित हुँदैन ।”
वास्तवमा, कुनै पनि अप्रकाशित वा मौलिक पाण्डुलिपिलाई एआई चेकर वा वेब-आधारित प्रणालीमा अपलोड गर्नेबित्तिकै त्यो सिर्जना एक अर्थमा सार्वजनिक क्षेत्रतर्फ धकेलिन पुग्छ । यस्ता एआई प्रणाली र एल्गोरिदमहरूले लेखकको स्पष्ट अनुमतिबिनै उक्त सामग्रीलाई आफ्नो डाटाबेसमा सङ्ग्रह गर्छन् र भविष्यमा मेसिनलाई अझ प्रशिक्षित गर्ने ‘ट्रेनिङ डाटा’का रूपमा प्रयोग गर्न सक्छन् । यसरी लेखकको रगत–पसिनाले सिर्जिएको मौलिक कृति अनधिकृत रूपमा प्रविधिको विशाल गर्भमा विलीन हुनु, र त्यसमाथि अदृश्य प्राविधिक संरचनाको नियन्त्रण स्थापित हुनु, सिर्जनात्मक संसारका लागि एउटा गम्भीर चिन्ताको विषय हो ।
साहित्यको संसारमा प्रविधिको यो हस्तक्षेप र यसले निम्त्याएको नैतिक सङ्कट बिल्कुलै नयाँ भने होइन । उदाहरणको लागि सन् २०२४ को जनवरीमा जापानको सबैभन्दा प्रतिष्ठित साहित्यिक पुरस्कार ‘अकुतागावा पुरस्कार’ विजेता उपन्यासकार री कोदानोले आफ्नो उत्कृष्ट घोषित उपन्यासको करीब पाँच प्रतिशत हिस्सा ‘च्याटजीपीटी’बाट जस्ताको तस्तै साभार गरेको स्वीकार गरेर विश्वव्यापी साहित्यिक जगत्मा ठूलो भुइँचालो ल्याइदिएकी थिइन् ।
हालै अमेरिकाको एक प्रतिष्ठित विश्वविद्यालयको सिर्जनात्मक लेखन परियोजनामा एआई प्रयोग गरेर लेखिएको आशङ्कामा केही विद्यार्थीहरू कारबाहीमा परे । उनीहरूले गल्ती स्वीकार गर्दै माफी माग्नुपर्ने भयो, तर विडम्बना के भयो भने त्यो माफी मागेको इमेलसमेत एआईकै सहायताले तयार पारिएको पाइयो । यस घटनाले वर्तमान पुस्ताको प्रविधिप्रतिको अत्यधिक निर्भरता र मानवीय संवेदनाको क्षयीकरणलाई उजागर गरेको छ । यसले साहित्य र सिर्जनाको संसारमा गम्भीर प्रश्न उठाएको छ, यदि पश्चात्ताप र क्षमायाचनाका शब्दहरू समेत अल्गोरिदमले तय गर्न थाले भने, मानव संवेदनाको निष्कपटता र सिर्जनात्मक मौलिकता आखिर कहाँ बाँकी रहनेछ ?
यस्ता समाचारहरू पढिसकेपछि स्पष्ट हुन्छ— साहित्यमा एआईको प्रवेश अब भविष्यको कल्पना मात्र रहेन; यो त हाम्रो समकालीन सिर्जनाको मूल बहसभित्र प्रवेश गरिसकेको प्रश्न रहेछ । विमानस्थलको कोलाहलबीच म यही वैचारिक तरङ्गमा डुबेर कोलोराडोतर्फ उडेँ । त्यहाँ पुगेपछि भेला भएका नेपाली साहित्यकर्मीहरू पनि यही प्रश्नको उत्तर खोज्दै एक प्रकारको बेचैनीमा अल्झिरहेका पाएँ ।
सहभागीहरूको यो प्रश्न केवल प्राविधिक जिज्ञासामा सीमित थिएन; यसले संसारभरिका शब्द-साधकहरूलाई आफ्नै सिर्जनाको भविष्यबारे गम्भीर रूपमा सोच्न बाध्य बनाएको थियो । सम्मेलनका औपचारिक सत्रदेखि अनौपचारिक भेटघाटसम्म यस विषयमा विविध मत, प्रतिक्रिया र चिन्ताहरू सुनिए । कसैले एआईलाई समयको अपरिहार्य आवश्यकता र सिर्जनात्मक सहयात्रीका रूपमा व्याख्या गरे भने कसैले यसलाई मानवीय संवेदना, मौलिकता र साहित्यिक आत्मामाथि मडारिन सक्ने सम्भावित चुनौतीका रूपमा हेरे ।
सम्मेलन सकेर फर्कने क्रममा साढे तीन घण्टाको उडानभरि र घर फर्किएपछि पनि, त्यही विषय मेरो मानसपटलमा निरन्तर घुमिरह्यो । एआईको प्रविधि र मानवीय सिर्जनाबीच उभिएको त्यो जटिल प्रश्नले मनलाई गहिरो बेचैनी र निरन्तर मन्थनतर्फ धकेलिरह्यो । अन्ततः, भित्रैदेखि छटपटाइरहेका तिनै जिज्ञासा, संशय र वैचारिक तरङ्गहरूलाई शब्दमा बाँध्ने अठोट गरेँ र यही लेख लेख्ने जमर्कोमा जुटेँ ।
मेरो विचारमा, साहित्यमा एआईको यो अभूतपूर्व प्रवेशलाई हामी दुई फरक दृष्टिकोणबाट हेर्न सक्छौँ— एकातिर यो सिर्जनाको ‘उत्कृष्ट सहयोगी’ हो, भने अर्कोतिर ‘नैतिक सङ्कट’को गम्भीर प्रश्न पनि ।
पहिलो दृष्टिकोणबाट हेर्दा, आधुनिक लेखकका लागि एआई एक भरपर्दो र प्रभावकारी सहायक माध्यम बन्न सक्छ । साहित्यका विविध विधामा सिर्जना गर्दा यो प्रविधि यस्तो शक्तिशाली औजारका रूपमा देखापर्छ, जसले महिनौँ समय लाग्ने अनुसन्धान र तथ्य सङ्कलनको कामलाई केही मिनेटमै सहज बनाइदिन्छ । विशेषतः ऐतिहासिक, भौगोलिक वा वैज्ञानिक पृष्ठभूमिमा आधारित उपन्यास र आख्यान लेख्दा आवश्यक सूचना तत्काल उपलब्ध गराएर यसले स्रष्टाको कार्यलाई धेरै सहज बनाउँछ ।
त्यसैगरी, सिर्जनाको दोस्रो चरण—शब्द चयन, हिज्जे सुधार, व्याकरणिक सन्तुलन र परिमार्जनजस्ता प्राविधिक सम्पादनका कार्यमा पनि एआई उपयोगी सहयोगी बन्न सक्छ । यसले लेखकको बहुमूल्य समय बचाइदिने भएकाले स्रष्टाले आफ्नो ध्यान मूलभाव, अनुभूति र वैचारिक गहिराइमा केन्द्रित गर्न सक्छ ।
तेस्रो सम्भवतः सबैभन्दा दूरगामी पक्ष भनेको साहित्यको विश्वव्यापीकरण हो । नेपाली साहित्यलाई अन्तर्राष्ट्रिय भाषाहरूमा रूपान्तरण गरी विश्वसाहित्यको मूलधारमा पुर्याउन, वा विश्वका महत्त्वपूर्ण कृतिहरूलाई नेपालीमा अनुवाद गरेर नेपाली पाठकमाझ ल्याउन एआई एउटा प्रभावकारी प्रारम्भिक माध्यम बन्न सक्छ । यसले भाषा र भूगोलका सिमाना पार गर्दै नेपाली शब्द-संस्कृतिलाई वैश्विक क्षितिजसम्म फैलाउने सशक्त सेतु बन्न सक्ने सम्भावना स्पष्ट देखिन्छ ।
एआईको आँधीले भविष्यमा साहित्यको बाहिरी स्वरूप त बदल्न सक्ला, तर एउटा प्रश्न भने इतिहासको कठघरामा सधैँ अनुत्तरित रहनेछ—के मेसिनले कहिल्यै ‘अनुभूति’ सिर्जना गर्न सक्ला ? सूचना, भाषा र व्याकरणका संरचना त एल्गोरिदमले आत्मसात् गर्ला, तर पीडा, प्रेम, एकान्त, विस्थापन र स्मृतिको त्यो अदृश्य कम्पन, जसले एउटा सादा रचनालाई केवल शब्द होइन, एउटा जीवित ‘अनुभव’ बनाउँछ, के त्यो कृत्रिम गर्भबाट सम्भव छ ? सम्भवतः भविष्यको साहित्यमा सबैभन्दा ठूलो मूल्य ‘सूचना’को होइन, ‘प्रामाणिक अनुभूति’को हुनेछ । त्यस बेला साहित्यको नयाँ विधा शायद ‘मौलिक मानवीयता’ नै बन्न पुग्नेछ—जहाँ पाठकले केवल परिष्कृत शब्दहरू मात्र होइन, त्यसको अन्तर्यमा स्पन्दित भइरहेको वास्तविक मानव हृदय खोज्नेछन् ।
अन्त्यमा, आजको यो जटिल प्रविधिगत परिवेशमा के भन्न सकिन्छ भने, साहित्य जगतमा एआई केवल एउटा ‘कलम’ बन्न सक्छ, तर मानव चेतनाको ‘मस्तिष्क र मुटु’ बन्न सक्दैन । यो स्रष्टाको एउटा सहयोगी माध्यमसम्म हुन सक्छ, तर मौलिक सिर्जनाको स्रोत अर्थात् ‘लेखक’को विकल्प भने बन्न सक्दैन । प्रविधिलाई आत्मसात् गर्दै तर मानवीय संवेदना, सांस्कृतिक सुगन्ध र कलात्मक निष्ठालाई अक्षुण्ण राख्दै अघि बढ्नु नै वर्तमानको वास्तविक मार्गदर्शन हो । प्रविधि र मानवीय चेतनाबीचको यो महासङ्ग्राम अन्ततः कुन मोडमा पुगेर टुङ्गिन्छ, त्यसको उत्तर भने अझै भविष्यकै गर्भमा लुकेको छ ।
जाँदाजाँदै एउटा कुरा उल्लेख गर्नैपर्छ, यो लेख एआई डिटेक्टरमा परीक्षण गर्दा “भाषा सम्पादनमा एआईको प्रयोग भएको हुन सक्ने सम्भावना” रहेको संकेत प्राप्त भयो ।